रातो मच्छिन्द्रनाथ रथारोहण — नेपालको सबैभन्दा लामो र भव्य रथयात्राको सम्पूर्ण कथा
पाटनका गल्लीहरूमा ढोल, झ्याम्टा र भजनको आवाज गुञ्जिन थाल्यो भने बुझ्नुस् —
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा सुरु हुन लागेको छ।
नेपालको सबैभन्दा लामो, सबैभन्दा भव्य, र सबैभन्दा ऐतिहासिक रथयात्राका रूपमा चिनिने यो पर्व हरेक वर्ष लाखौं भक्तजनको मनमा एउटै भावना जगाउँछ — श्रद्धा, गर्व, र नेपालीपनको गहिरो अनुभव।
तर के तपाईंलाई थाहा छ — यो रथयात्रा कहिलेदेखि सुरु भयो? किन रातो मच्छिन्द्रनाथलाई “करुणाको देवता” भनिन्छ? र यो रथ बनाउन कति दिन लाग्छ?
आउनुस्, सबै कुरा जान्दै जाऔं।
रातो मच्छिन्द्रनाथ को हुन्?
रातो मच्छिन्द्रनाथ — जसलाई बुंगद्यः (Bungadya) पनि भनिन्छ — नेपाल उपत्यकाका नेवार समुदायका प्रमुख आराध्यदेव हुन्।
हिन्दूहरूका लागि उहाँ वर्षाका देवता र करुणाका अवतार हुन्। बौद्धहरूका लागि उहाँ अवलोकितेश्वर बोधिसत्व हुन् — करुणाको मूर्तिमान रूप।
यही कारण हो कि यो पर्व हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायले समान श्रद्धाका साथ मनाउँछन्। नेपालको धार्मिक सहिष्णुताको यो एउटा जीवन्त उदाहरण हो।
उहाँको मुख्य मन्दिर पाटन (ललितपुर) को बुंगमती र पुलचोकमा रहेको छ। छ महिना बुंगमतीमा र छ महिना पुलचोकमा बास गर्नु उहाँको परम्परा हो।
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको इतिहास — कहिलेदेखि सुरु भयो?
प्राचीन उत्पत्ति — सातौं शताब्दीको कथा
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको इतिहास करिब १४०० वर्ष पुरानो मानिन्छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार, एक पटक नेपाल उपत्यकामा १२ वर्षसम्म वर्षा परेन। अनिकाल फैलियो, मानिसहरू भोकभोकै मर्न थाले। तब राजा नरेन्द्रदेवले गुरु बन्धुदत्त आचार्यको सल्लाहमा मच्छिन्द्रनाथलाई असम, भारतबाट नेपाल ल्याउने निर्णय गरे।
मच्छिन्द्रनाथ नेपाल आउनासाथ वर्षा भयो। उपत्यका हरियाली बन्यो। त्यहीदेखि उहाँलाई “करुणाका देवता” र “वर्षाका दाता” भनी पूजा गर्न थालियो।
यो घटना राजा नरेन्द्रदेवको शासनकाल (सातौं शताब्दी ईस्वी) मा भएको मानिन्छ।
रथयात्राको औपचारिक सुरुवात
रथयात्राको परम्परा पनि लगभग यही कालखण्डमा सुरु भएको इतिहासकारहरू बताउँछन्। मल्लकालीन राजाहरूको समयमा यो यात्रा थप भव्य र संगठित रूपमा मनाइन थाल्यो।
मल्ल राजाहरूले रथयात्रालाई राज्यको प्रमुख धार्मिक पर्वको रूपमा स्थापित गरे। दरबारका पुजारी, गुठी संस्था, र स्थानीय समुदायले मिलेर यो परम्परा सदियौंदेखि जीवित राखेका छन्।
आज पनि त्यही परम्परा — थोरै पनि नबदलिएको — पाटनका गल्लीहरूमा हरेक वर्ष जीवन्त हुन्छ।
रथारोहण भनेको के हो?
रथारोहण भनेको रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्राको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन हो।
यो दिन देवताको मूर्तिलाई विधिपूर्वक विशाल रथमा स्थापना गरिन्छ — र यसैलाई “रथारोहण” भनिन्छ। रथ + आरोहण = रथमा चढाउने।
रथारोहणपछि मात्र रथ तान्ने अनुमति हुन्छ। यो दिन पाटनमा विशेष पूजा, भजन, र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू हुन्छन्।
रथ कस्तो हुन्छ?
रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ नेपालकै सबैभन्दा अग्लो र विशाल रथ हो।
- उचाइ: करिब ५०–६० फिट (लगभग ५–६ तले घरजत्रो अग्लो!)
- निर्माण सामग्री: बाँस, काठ, र पराल — सबै प्राकृतिक सामग्री
- निर्माण समय: हप्तौं लाग्छ, सयौं कामदारहरू मिलेर बनाउँछन्
- सजावट: रंगीचंगी कपडा, झण्डा, फूल र परम्परागत कलाकृतिहरूले सिंगारिएको
यो रथ हेर्नुमात्रै एउटा अद्भुत अनुभव हो। जसले एकपटक देख्यो, उसले जीवनभर बिर्सन सक्दैन।
रथयात्रा कसरी हुन्छ? पूरा प्रक्रिया
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा बैशाखदेखि जेठसम्म चल्छ — अर्थात् करिब एक महिनाभन्दा बढी।
यो नेपालको सबैभन्दा लामो चल्ने रथयात्रा हो।
यात्राको क्रम यस्तो हुन्छ:
- रथारोहण — देवताको मूर्ति रथमा राखिन्छ, यात्रा सुरु हुन्छ
- रथ तान्ने — भक्तजनले डोरीले रथ तान्छन्, यो महापुण्यको काम मानिन्छ
- पाटनका विभिन्न टोलहरूमा भ्रमण — रथ बिस्तारै पाटनका प्रमुख क्षेत्रहरूबाट गुड्छ
- जात्रा — प्रत्येक टोलमा विशेष पूजा र भोज हुन्छ
- भोटो जात्रा — रथयात्राको अन्तिम र सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन, जसमा ऐतिहासिक “भोटो” (jewelled vest) सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गरिन्छ
भोटो जात्रा — रथयात्राको मुकुट
भोटो जात्रा रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको समापन समारोह हो।
यो दिन नेपालका राष्ट्रप्रमुख स्वयं उपस्थित भएर भोटो (रत्नजडित पोशाक) सार्वजनिकरूपमा देखाउँछन्। यो परम्परा राजतन्त्रकालदेखि चल्दै आएको छ — आज गणतन्त्रमा पनि राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्री उपस्थित हुन्छन्।
यो दिनको भव्यता र ऐतिहासिक महत्व अतुलनीय छ।
रथयात्रामा नेवार संस्कृतिको झलक
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानको मेरुदण्ड हो।
यो पर्वमा तपाईंले देख्न पाउनुहुन्छ:
- 🥁 ढोल, झ्याम्टा र नौबाजा — परम्परागत नेवारी बाजागाजा जसले वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछ
- 🌺 फूलको सजावट — रथदेखि मन्दिरसम्म सबैतिर फूलको भव्य सजावट
- 👘 परम्परागत पोशाक — नेवार महिलाहरू हाकु पटासी र पुरुषहरू दाउरा सुरुवालमा
- 🍛 गुठीको भोज — समुदायले मिलेर पकाएको परम्परागत खाना, सबैलाई खुवाइन्छ
- 🙏 गुठी प्रथा — नेवार समाजको परम्परागत सामाजिक संस्था जसले यो पर्व सञ्चालन गर्छ
यो सबै हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ — रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन। यो एउटा जीवित संग्रहालय हो।
रथ तान्दा के पुण्य मिल्छ?
नेवार समुदायको विश्वासअनुसार, रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ तान्नु महापुण्यको काम हो।
मान्यता छ कि जसले श्रद्धाका साथ रथको डोरी समाउँछ, उसका सबै पाप नष्ट हुन्छन् र देवताको आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ। यही कारणले हजारौं मानिसहरू — स्थानीय मात्र नभई देशविदेशका भक्तजनसमेत — रथ तान्न पाटन आउँछन्।
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा: UNESCO मान्यता
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रालाई UNESCO ले विश्वको महत्वपूर्ण अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा मान्यता दिएको छ।
यो नेपालका लागि मात्र गर्वको कुरा होइन — यो सम्पूर्ण मानवजातिको साझा सम्पत्ति हो।
विश्वका विभिन्न देशका पर्यटक र अन्वेषकहरू यो रथयात्रा हेर्न विशेष गरी नेपाल आउँछन्। नेपालको पर्यटन उद्योगमा यो पर्वको ठूलो योगदान छ।
निष्कर्ष — हाम्रो गर्वको रथयात्रा
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथारोहण हेर्दा मनमा एउटा भावना आउँछ जसलाई शब्दमा राख्न गाह्रो छ।
त्यो विशाल रथ जब पाटनका साँघुरा गल्लीहरूमा बिस्तारै अगाडि बढ्छ, हजारौं मानिसले डोरी समाउँछन्, ढोल बज्छ, भजन गुञ्जिन्छ — त्यो क्षणमा तपाईं अनुभव गर्नुहुन्छ कि हामी कति पुरानो, कति समृद्ध, कति गौरवशाली सभ्यताका वारिस हौं।
यो पर्व हेर्ने मौका कहिल्यै नगुमाउनुस्।
यो पोस्ट आफ्ना साथीभाइ र परिवारसँग शेयर गर्नुस् — ताकि हाम्रो संस्कृतिको गर्वगाथा अझ धेरै मान्छेसम्म पुगोस्। 🙏🎉
तपाईंले रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा हेर्नुभएको छ? तपाईंको अनुभव तलको कमेन्टमा लेख्नुस् — हामी पढ्न उत्सुक छौं!
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
प्रश्न १: रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा कहिले हुन्छ? रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा हरेक वर्ष बैशाख महिनामा सुरु हुन्छ र जेठ महिनासम्म चल्छ। रथारोहण (रथमा देवता राख्ने दिन) बैशाखमा हुन्छ र भोटो जात्राले यात्राको समापन गर्छ। यो नेपालको सबैभन्दा लामो चल्ने रथयात्रा हो।
प्रश्न २: रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा कहाँ हुन्छ र को मनाउँछ? यो रथयात्रा पाटन (ललितपुर) मा हुन्छ। मुख्यतः नेवार समुदायले यो पर्व सञ्चालन गर्छ तर हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीले समान श्रद्धाका साथ भाग लिन्छन्। देशविदेशका हजारौं पर्यटक र भक्तजन यो यात्रा हेर्न आउँछन्।
प्रश्न ३: रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा कहिलेदेखि सुरु भयो? यो रथयात्राको इतिहास करिब १४०० वर्ष पुरानो मानिन्छ। राजा नरेन्द्रदेवको शासनकाल (सातौं शताब्दी ईस्वी) मा मच्छिन्द्रनाथलाई असमबाट नेपाल ल्याइएपछि यो परम्परा सुरु भयो। मल्लकालमा यो यात्रा झनै भव्य र संगठित बन्यो।
स्रोतहरू: नेपाल पर्यटन बोर्ड | ललितपुर महानगरपालिका | UNESCO Intangible Cultural Heritage
